Scenario-analyse

Van TNO transitie wiki

Hoofdpagina → Toolbox → Scenario-analyse

Inhoud 1 Kern 2 Doel en toepassingen 2.1 Inhoudelijk doel 2.2 Procesmatig doel 2.3 European Awareness Scenario Workshops 3 Meerwaarde 4 Achtergrond & Toelichting 4.1 Extrapolatieve scenario's 4.2 Explorerende scenario's 4.3 Normatieve scenario's 5 Uitvoering 5.1 Extrapolatieve scenario's 5.2 Exploratieve scenario's 5.3 Normatieve scenario's 6 Resultaat 7 Aandachtspunten 8 Bronnen

[bewerk] Kern

Via scenario planning worden mogelijke alternatieve toekomsten in kaart gebracht. Op basis hiervan kunnen strategiën worden ontwikkeld om snel op deze scenario's in te spelen. We onderscheiden drie verschillende vormen van scenario's: extrapolerend, normatief en explorerend.

• Extrapolerende scenario's gaan voornamelijk uit van huidige trends.
• Normatieve scenario's gaan uit van een bepaalde (normatieve) wens.
• Exploratieve scenario's gaan uit van mogelijke toekomstige onzekerheden onzekerheden en impact.

Daarnaast is European Awareness Scenario Workshops een verder ontwikkelde toepassing voor scenario-ontwikkeling in stedelijk-ecologische vraagstukken.

[bewerk] Doel en toepassingen

De keuze voor explorerende, exploratieve of normatieve scenario ontwikkeling hangt af van de wens van de opdrachtgever. Een verkennende vraag vraagt om een explorerende scenario ontwikkeling en een vraag waar de opdrachtgever zich in wil 'herkennen' vraagt om meer extrapolatieve ontwikkeling. De explorerende scenario's hebben over het algemeen een langere lange termijn-inzet en kunnen aangevuld worden met backcasting om de 'weg ernaar toe' te ontwikkelen. Dit laatste gaat uiteraard ook op voor normatieve scenario's.

De ontwikkeling van (toekomst)scenario's heeft twee duidelijke toepassingen; een inhoudelijk doel en/of een procesdoel.

[bewerk] Inhoudelijk doel

• Inhoudelijk doel: efficiëntie. Vaststelling welke opties de grootste bijdrage leveren aan realisering van gestelde in de meest waarschijnlijke toekomst. (m.n. explorerende scenario's)
  • "De strategische conversatie die ontstaat over spiegeling aan de scenario's is het meest waaardevolle onderdeel van het planningsproces."

Voorbeelden van kernvragen (zie ook Uitvoering) voor scenario ontwikkeling:

• Hoe ziet de chemie er uit in 2030?
• Hoe ziet de Nederlandse kust er uit in 2060, gelet op duurzame ontwikkeling en economie?
• Stel dat we in 2030 hetzelfde beroep uitoefenen, hoe zou ons leven er dan anders uitzien dan nu?
• Wat kan DGM bijdragen aan een duurzame ontwikkeling op het platteland?
• NIVE: Hoe ziet leiderschap eruit in de 21e eeuw in het licht van economische groei en duurzame ontwikkeling?

Voorbeelden van strattegische basis-vragen:

• Hoe ziet de legitimering van mijn organisatie er uit?
• Met wie werk ik op welke wijze samen in de toekomst?
• Waarom willen werknemers graag bij mij komen werken?
• Hoe vind besluitvorming plaats?

[bewerk] Procesmatig doel

• Procesmatig doel: lerende organisatie. Biedt de mogelijkheid om in een snel veranderende omgeving tijdig de impact en robuustheid van alternatieve handelingsstrategieën te doordenken. Daarnaast leert het de organisatie/stakeholders na te denken en om te gaan met een dynamische omgeving. Tevens leiden participatieve methoden (m.n. explorerende scenario's) tot consensus en cohesie onder stakeholders.

[bewerk] European Awareness Scenario Workshops

Een specifieke toepassing van de scenario-methodiek is de European Awareness Scenario Workshops die zich in het bijzonder richt op duurzame ontwikkeling van stedenbouw en daarin de diverse actoren betrekt in een tweedaagse workshop. Voor deze techniek is een aparte pagina geschreven: European Awareness Scenario Workshops.

[bewerk] Meerwaarde

Waarom scenario's ontwikkelen?

• Blikverruimende toekomstbeelden (stimuleren van onconventionele gedachten)
• Antwoorden op kernvraag ("What if...?") en gerelateerde vragen
• Ontwikkeling van acties
• Interessant, leerzaam traject
• Gemeenschappelijk begrip tussen deelnemers (groepscohesie)
• Grip op onzekerheden en hun onderliggende relaties (mn. explorerende scenario's)
• Identificeren van robuuste elementen
• Scenario's zijn het tussenstation tussen voorspellen en hoop.

[bewerk] Achtergrond & Toelichting

Deze techniek is een alom toegepaste manier geworden om toekomstalternatieven te visualiseren en om hierop flexibele strategieën te ontwikkelen om met deze toekomstperspectieven om te gaan. De techniek gaat uit van de onzekerheden die voortkomen uit de trends in het heden. Het succes van de methode wordt goed geïllustreerd door het gebruik van scenario's door Koninklijke Olie Shell, die met behulp van deze techniek succesvol kon inspelen op de oliecrisis in 1973.

Een scenario zou kunnen worden gedefinieerd als: een intern consistente beschrijving van de toekomst om denkbeelden te ordenen over alternatieve toekomstige omgevingen waarin het maken van de juiste keuzes cruciaal is.

Kenmerkend voor scenario's is dat ze impliciet de subjectieve beoordeling van individuen of groepen opneemt en dat ze rekening houden met de invloed die besluitvorming heeft op toekomstige ontwikkelingen.

Er zijn drie verschillende variaties op scenario-analyses, extrapolaties, exploraties en normatieve scenario's. Daarnaast bestaat er de European Awareness Scenario Workshops-methodiek; een toegepaste vormen van scenario-ontwikkeling voor stedelijk-ecologische vraagstukken die hier verder niet behandeld zal worden.

[bewerk] Extrapolatieve scenario's

Scenario's worden geconstrueerd op basis van feiten en bewezen aannames oftewel trends die in het verleden van belang bleken (bijvoorbeeld: bevolkingsgroei). Deze posities worden dan geëextrapoleerd om een serie van alternatieve toekomsten te ontwikkelen die elk wederzijds consistent zijn. Hieruit volgen over het algemeen drie typen scenario's: een optimistische variant, een pessimistische variant en een waarschijnlijke variant. Gaandeweg is de ontwikkeling van de optimistische variant komen te vervallen en zijn de pessimistische wat optimistischer geworden, omdat de extremen weinig realistisch bleken.

Een voorspelling en analyse van de trends worden vaak gebaseerd op externen, zoals trendbureau's of het CPB. De ontwikkeling van extrapolatieve scenario's is hiermee vaak een vorm van desk research (in tegenstelling tot explorerende scenario's). Instanties zoals het CPB kan ook een pakket aan extrapolaties leveren. Scenario-ontwikkeling op basis van zulke (complexe) samengestelde trends komt echter in de buurt van explorerende scenario's.

[bewerk] Explorerende scenario's

Omdat trends en extrapolaties geconfronteerd worden met trendbreuken, worden via explorerende scenario's in een iteratief (en vaak participatief) proces de voornaamste drijvende krachten (of onzekerheden) in de ontwikkeling van de toekomst onderzocht, en worden deze op structurele wijze (via clustering en bepaling van de onzekerheid en impact) tot 4 verschillende scenario's gecombineerd. Explorerende scenario's kenmerken zich over het algemeen door inspirerende verhalen en beelden, zijn op lange termijn gericht en betrekken drijvende krachten die buiten de eigen invloedssfeer liggen.

(Extrapolatieve scenario's vertonen sterke overeenkomsten met trend analyse, met dat verschil dat trend analyses losser van het heden/verleden staat en zich vooral richt op onderliggende krachten van de trends.)

[bewerk] Normatieve scenario's

Normatieve scenario's worden ontwikkeld om tot strategieontwikkeling te komen om een bepaald (globaal) normatief doel te bereiken (bijvoorbeeld: vermindering van de belasting van het milieu). Scenario ontwikkeling analyseert enkele mogelijke alternatieve realiseringen (scenario's) om dit doel te bereiken (bijv. schonere productie, alternatieve productieprocessen, alternatieve vormen van afvalverwerking).

Normatieve scenario's worden bijvoorbeeld in Backcasting toegepast.

[bewerk] Uitvoering

Een voorbereidende maar zeer belangrijke stap in elke vorm van scenario analyse is het bepalen van de kernvraag. Deze vormt als het ware de strategische agenda: wat zijn de kernvragen die op langere termijn het succesvol overleven bepalen en waarvoor in het heden strategische beslissingen moeten worden voorbereid. Zulke kernvragen krijgen vaak de vorm van "What if...". (Zie voor meer voorbeelden: Doel en toepassingen). Het vaststellen van deze centrale kernvraag is cruciaal aangezien deze het nadenken en het ontwikkelen van scenario's (en daaruit volgende strategieën) stuurt. Aan het eind van het de analyse wordt antwoord gegeven op deze centrale kernvraag. Daarnaast kunnen meerdere conclusies getrokken, maar 1 kernvraag moet centraal staan.

Aangezien de ontwikkeling van toekomstscenario's een creatief proces vereist, geven de verbeeldingsvormen voor Open Systeemconcepten wellicht waardevole suggesties voor het stimuleren van open en creatieve groepsprocessen. Met behulp van verschillende multimediale toepassingen wordt de creativiteit van de deelnemers aangewakkerd voor de ontwikkeling van (met name) toekomstperspectieven. OSC leiden naast een creatief denkproces tot de ontwikkeling van een gezamenlijk doel. Open Systeemconcepten werken vervolgens van een toekomstbeeld op abstract niveau naar concretere uitwerking ervan.

[bewerk] Extrapolatieve scenario's

De meeste scenario's beginnen in het heden en maken assumpties over de toekomst. Het proces van scenario ontwikkeling wordt geillustreerd in het figuur hiernaast. Het begint bijvoorbeeld met een participatieve DESTEP analyse die de factoren inventariseert die zowel het heden als de toekomst beinvloeden. Hieruit volgen een reeks onzekerheden. Deze onzekerheden kunnen geclusterd worden in enkele categoriën.

Op basis van deze analyse worden de kritische indicatoren van de toekomstige omgeving geselecteerd en mogelijke toekomstige gebeurtenissen worden beoordeeld tegen deze hoofdtrends. Het gebruik van een Delphi analyse en de consultatie van passende experts kan een zinvol proces zijn om een helder idee te vormen van mogelijke toekomsten.

Voor elke historische prestatie-indicatoren worden voorbije trends onderzocht en genalyseerd om de oorzaken van gedrag in het verleden te begrijpen. De toekomst wordt dan beoordeeld en getest tegen de uitkomsten van het Delphi panel. Zo kunnen toekomstige gebeurtenissen voorspeld worden behoudens helder gedefinieerde assumpties en ontwikkelde beweegredenen voor de voorspelling van toekomstige waardes.

[bewerk] Exploratieve scenario's

1. Stap 1: inventariseren (on)zekerheden
   • In de eerste fase worden de onzekerheden die voortkomen uit mogelijke toekomstige ontwikkelingen in kaart gebracht. Dit wordt bijvoorbeeld gedaan via een participatieve of Delphi inventarisatie van alle mogelijke ontwikkelingen in de toekomst onder experts en/of stakeholders.
   • Deze bulk aan mogelijke ontwikkelingen worden vervolgens geclusterd in een beperkt aantal (10-15) categorieën.
   • Vervolgens moet een inschatting worden gemaakt van de onzekerheid van het plaatsvinden van mogelijke gebeurtenis en wat de eventuele impact zou zijn. De categorieën kunnen (bijvoorbeeld via een (electronische) enquete) aan de respondenten voorgelegd worden, waarbij ze aangeven op 5-punt schalen hoe (on)zeker het gebeuren van de gebeurtenis is en hoe hoog de impact de gebeurtenis zal zijn voor de toekomst. Uit de resultaten hiervan kan een uncertainty/impact-matrix ontwikkeld worden, waaruit blijkt welke factoren de belangrijkste in de toekomst zullen zijn.
     

1. Stap 2: opstellen scenariomartrix
   • Op basis van de belangrijkste factoren die de toekomst zullen beinvloeden, wordt (in een trial-en-error proces) een assen-matrix (of: coordinaten-systeem) opgesteld die de mogelijke toekomst typeren aan de hand van de dimensies van een gekozen horizontale en verticale as. De gekozen clusters van factoren zijn niet per definitie de uitersten in de onzekerheid/impact-matrix. De twee assen vertegenwoordigen de meest onzekere en belangrijke clusters van factoren in de toekomst. De andere clusters dienen ter invulling van de vier kwadranten die tussen de assen zijn ontstaan.
     
2. Stap 3: uitwerken van de scenario's
   • In samenwerking met het panel worden de scenario's nu opgetekend (bijvoorbeeld in een verhaal). Per scenario (kwadrant) bekijkt een subgroep uit het panel naar de drijvende en interacterende factoren.

1. Stap 4: beantwoorden van de kernvraag
   • Presentatie van de vier scenario's aan het gehele panel en ingaan op de kernvraag (bijv. "Stel dat we in 2030 hetzelfde beroep uitoefenen, hoe zou ons leven er dan anders uitzien dan nu?")
   • Daarnaast kunnen nu andere vragen worden beantwoord waarvoor de scenario's een voorzien in een perspectief.

Na een explorerende scenario-ontwikkeling kan middels backcasting strategieën worden ontwikkeld om tot deze situaties te komen.

[bewerk] Normatieve scenario's

Het toepassen van normatieve scenario's vertrekt over het algemeen vanuit een ander beginpunt dan een typische verkenning. Het normatieve bepaald de gewenste uitkomst (of verandering) en de scenario's zijn mogelijke situaties die daartoe zouden kunnen leiden. Door dit verschil in benadering is voor het gebruik van normatieve scenario's niet een vaststaande methodiek. Een mogelijke aanpak zou kunnen zijn die van explorerende scenario's (zie hierboven) met daarnaast een bewuste strategie ontwikkeling via backcasting om tot strategieën te komen die tot het gewenste globale doel zouden leiden.

[bewerk] Resultaat

• Extrapolatieve scneraio's: Een serie van (gewoonlijk maximaal 3) scenario's kan ontwikkeld worden op de basis van de alternatieve voorspellingen. Een Cross-impact Analysis kan nog uitgevoerd worden om het effect van tegenstrijde variabelen op alternatieve toekosmsten te onderzoeken. Aan het eind van dit prioces kan een serie scenarios worden opgesteld die bij verschillende business units/organisaties gebruikt kan worden om hun strategische plannen en acties hierop aan te passen.

• Explorerende scenario's: Over het algemeen leidt explorerende scenario-ontwikkeling tot 4 scenario's, vaak geïllustreerd in een verhaal of typerend beeld (metaforen e.d.). Ze geven (gebaseerd op de ontwikkelingen in twee dimensies) mogelijke toekomstalternatieven weer en kunnen antwoord geven op de kernvraag en andere strategische basisvragen. In een workshop worden de verhalen/scenario's gepresenteerd waarna over de toekomst (en te nemen acties) van gedachten kan worden gewisseld.

[bewerk] Aandachtspunten

Om te verzekeren dat deze scenarios praktische waarde hebben in het proces van strategievorming, moet aan de volgende criteria worden voldaan:

• De scenario's moeten intern consistent zijn. Elke interne tegenstrijdigheid kan een SWOT-analyse ondermijnen.
• De scenario's moeten mogelijk zijn. Elk (hoogst) onwaarschijnlijk zal worden genegeerd in het praktische proces van strategievorming.
• Belangrijk is ook om het verleden mee te nemen om zodoende ook zogenaamde weak signals te kunnen herkennen. Ogenschijnlijk onbelangrijke fenomenen kunnen namelijk plotseling doorbreken.
• Deze laatste twee punten staan vaak op gespannen voet met elkaar. Scenario Analyse komt vaak neer op de kunst, 'realistische onverwachte verrassingen' boven tafel te krijgen.
• Daarnaast moeten scenario's voor transitiemanagement aan specifieke voorwaarden voldoen:
  • Multi-level: scenario's moeten bestaan uit op elkaar ingrijpende ontwikkelingen op landschaps-, regime- en niche niveau;
  • Multi-fase: de voorbereidings-, take-off, versnellings- en stabilisatiefase moeten zichtbaar zijn.
  • Multi-actor: er moet sprake zijn van co-evolutie.
• Van belang is het om de juiste mensen uit te nodigen. 'Vrijdenkers' (of: 'breeddenkers') van verschillende niveau's en achtergronden voegen de meest waardevolle informatie toe, wat de robuustheid van het onderzoek versterkt. Pas daarbij ook op dat er niet te snel wordt gefocust, maar voldoende de breedte wordt gezocht.
• Ook moet gewaakt worden voor inmengen van de onderzoeker. De groep bedenkt, de onderzoeker faciliteert enkel. Niet alleen om zo optimaal mogelijk gebruik van de aanwezige kennis te maken, maar ook omdat de groepsleden zich nog wel in de uitkomst moeten blijven herkennen! Daarom is de toepassing van participatieve technieken als workshops e.d. essentieel!
• Verschillende creatieve technieken zijn zeer geschikt voor toepassing in het ontwikkeling van scenario's.
• De meerwaarde van complementaire tools als Roadmapping, Scenario Analyse en Backcasting wordt ook beschreven in MiXT®.
• Zie ook: European Awareness Scenario Workshops, een op duurzame stedenbouw toegepaste methodiek.
• Normatieve scenario ontwikkeling vertrekt vanuit een ander beginpunt dan algemenere verkenningen. Bij normatieve scenario-ontwikkeling speelt een bepaald (normatief, dus gericht) wensbeeld als uitgangspunt een belangrijke rol terwijl in de andere gevallen met een meer open visie een verkenning van de toekomst wordt gemaakt.

[bewerk] Bronnen

• Zie ook: European Awareness Scenario Workshops

Personen binnen TNO

• Dr. Jaap van der Vlies (email)
• Maurits Butter (email)
• Ir. Helma Luiten (email)
• Drs. Adriaan Slob (email)
• Met betrekking tot Open Systeem Concepten:
  • Drs. Sophie Emmert (email)
  • Ir. Tom van der Horst (email)

Projecten binnen TNO

• KNCV scenario process: Chemistry in 2030: Four future Scenarios for Chemistry in The Netherlands (2004) (PDF overview TNO) (explorerende scenario's)
• [[Emissieprofielen 2020 Noord Brabant]] (1999) (exploratieve scenario's)
• Toekomstverkenning textielverzorging (2005)
• Supermarkt van de toekomst
• i.c.m. Backcasting:
  • [[Duurzame Technologie Ontwikkeling (DTO)]] (normatieve scenario's)
• i.c.m. Technology Roadmapping:
  • internationaal EMUDE project, website: Consumers International
• i.c.m. Open Systeemconcepten:
  • Multi Functioneel Centrum (MFC) project TNO Berichten nov. 2003
  • Gemaksvoeding op maat Duurzaam nieuws TNO jan.'04

Bronnen buiten TNO

• Eden, Colin and Fran Ackermann, Making Strategy: The Journey of Strategic Management. Sage: London/Thousand Oaks/New Delhi, 1998.,507 pp. ISBN 076195225X, meer informatie (internationaal) (nationaal)
• Anonymous (1980). Shell's multiple scenario planning: a realistic alternative to the crystal ball. World Business Weekly, April 7.
• Schwartz, P. (1991). The art of the long view. New York: Doubleday, ISBN 0712698310, meer informatie (internationaal) (nationaal)
• Wack, P. (1985). Scenarios: uncharted waters ahead. Harvard Business Review, 63, 72-89
• Wikipedia.org
• Jaap van der Vlies & Lissy Nijhuis (2000) Scenario's als managementtool, in: Veen, O. van, Koersen op de toekomst: Vier toekomstscenario's voor modern leiderschap (uitgave in het kader van NIVE 75 jaar)
• McDowall & Eames 2004. Forecasts, scenarios, visions, backcasts and roadmaps to the hydrogen economy: a review of the hydrogen futures literature for UK-SHEC. Policy Studies Institute, London, pdf.
• Notten, Philip (2005) Writing on the Wall: Scenario Development in Times of Discontinuity. Proefschrift, Universiteit van Maastricht, ISBN 1581122659, meer informatie [1] (nationaal)

Tools

• Wikipedia's ISBN zoekmachine
• Boek kopen bij Bookbutler
• Woordenboek
• Experts