Kwalitatieve Systeemanalyse
Van TNO transitie wiki
Hoofdpagina → Toolbox → Kwalitatieve Systeemanalyse
Inhoud |
[bewerk] Kern
De Kwalitatieve Systeemanalyse (KSA) is gebaseerd op de integrale systeembenadering volgens het principe van ‘voorraden en stromen’ (zie Driehoeksmodel). De methodiek geeft inzicht in de structuur van een systeem en de mogelijkheden om te komen tot systeemverbeteringen. KSA kent een participatieve aanpak: meerdere mensen kunnen inschattingen van de relevante kenmerken van het systeem maken. Verder wordt in de systeemanalyse gebruik gemaakt van eenvoudige matrixberekeningen en uit de netwerkanalyse afkomstige concepten. Het model is ook verwant aan Fuzzy Cognitive Mapping.
[bewerk] Doel en toepassingen
De kwalitatieve systeemanalyse is een hulpmiddel voor beleidsmakers om grip te krijgen op complexe vraagstukken (systemen). De vraagstukken kunnen zowel betrekking hebben op een gebied, bijvoorbeeld buurt, stad, provincie, land als op een thema, bijvoorbeeld mobiliteit, landbouw, bouw of combinaties van beide, bijvoorbeeld stedelijke mobiliteit. De vraagstukken worden gekenmerkt door het feit dat:
- Zij meerdere maatschappelijke domeinen raken: het sociaal-cultureel, economisch en ecologisch domein;
- Er rekening gehouden dient te worden met verschillende schaalniveaus in ruimte (hier en daar) en tijd (nu en later);
- Er een groot aantal (maatschappelijke) actoren bij is betrokken;
- Verschillende oplossingsrichtingen mogelijk zijn;
- Er (beleidsmatige) afwegingen moeten worden gemaakt ten aanzien van investeringen.
[bewerk] Meerwaarde
- Het geeft op gestructureerde wijze inzicht in relevante strategische aspecten van een vraagstuk en hun samenhang;
- Geeft aanknopingspunten voor beleid gericht op systeemverbeteringen;
- Dwingt tot inhoudelijk nadenken over het vraagstuk vanuit verschillende perspectieven;
- Draagt bij aan het expliciteren van kennis en prioriteiten;
- Vormt een communicatiemiddel voor actoren uit verschillende (beleids)domeinen;
- Brengt inhoud en proces samen.
[bewerk] Achtergrond en toelichting
KSA is gebaseerd op de principes van systeemdenken en vormt in feite een contextonafhankelijke uitwerking van het Driehoeksmodel. Hieraan zijn het rekenen met matrices en concepten uit de netwerkanalyse toegevoegd.
Het doel van de methodiek is het verkrijgen van inzicht in de complexe structuur van een vraagstuk en aanknopingspunten te vinden voor beleid gericht op systeemverbeteringen. Hiervan afgeleide doelstellingen, die in verschillende gradaties kunnen voorkomen, zijn:
- Het bijeenbrengen relevante actoren;
- Het op gang brengen van communicatie tussen de actoren;
- Het expliciteren van doelstellingen en ambities van actoren;
- Het creëren van draagvlak voor oplossingsrichtingen gericht op systeemverandering.
Met behulp van de KSA worden de relevante aspecten van een vraagstuk geïdentificeerd. Deze worden ook aangeduid als voorraden. Per voorraad wordt op gestructureerde wijze in een participatief proces relevante informatie verzameld. KSA maakt als het ware gebruik van een collectie verschillende “brillen” waarmee naar een systeem gekeken kan worden. Elke bril laat andere informatie over het systeem zien. Op basis van een analyse van de in- en uitgaande stromen (relaties tussen voorraden) van de voorraden kan men zien of een voorraad een sturende rol binnen het systeem heeft of niet (zie illustratie). Deze analyse is gebaseerd op het gewicht en de richting (positief of negatief) van de stromen. Andere brillen waarmee naar het systeem gekeken kan worden, zijn de snelheid van veranderingen en de beïnvloedingsmogelijkheden door actoren. Op basis van inschattingen over de snelheid van verandering van de voorraden kan men zien welke voorraden snel en welke traag reageren. Inschattingen over de mate waarin de actoren een voorraad kunnen beïnvloeden, geven indicaties voor de sturingsmogelijkheden van de verschillende actoren.
[bewerk] Uitvoering
De toepassing van de KSA vindt plaats in een participatieve context. De deelnemers aan het proces beschrijven de systeemkenmerken eerst individueel, vervolgens worden de resultaten naar de groep teruggekoppeld, en daarna wordt in een groepsproces consensus bereikt over de inschattingen van de verschillende kenmerken. De wijze waarop dit exact wordt ingevuld is afhankelijk van aspecten als doel, tijd, budget en menskracht.
In het algemeen geldt dat:
- De deelnemers inhoudelijke kennis en/of affiniteit met het vraagstuk moeten hebben;
- De deelnemers de drie maatschappelijke domeinen vertegenwoordigen;
- Er met interne en/of externe deelnemers kan worden gewerkt.
[bewerk] Resultaat
Het resultaat van de methodiek is een gestructureerd inzicht in een complex vraagstuk. Dit inzicht is gebaseerd op een samenhangend beeld van de relevante aspecten (voorraden). Hiermee worden aanknopingspunten gevonden voor beleid gericht op systeemverbeteringen. Concreet levert het een beschrijving van systeemkenmerken op: relaties (stromen) tussen voorraden, in- en uitgaande stromen naar gewicht en richting, betrokken actoren, beïnvloedbaarheid van voorraden en snelheid waarmee de voorraden veranderen.
[bewerk] Aandachtspunten
- Inrichting proces en rol deelnemers;
- Deelnemers vertrouwd maken met integrale systeembenadering;
- Tijdbeslag ten aanzien van proces en werkvormen;
- Onafhankelijke facilitering.
[bewerk] Bronnen
Personen binnen TNO
Projecten binnen TNO
Bronnen buiten TNO
Tools
